De bladeren vallen, de hortensia's zijn uitgebloeid en je tuin begint op het decor van een weemoedig schilderij te lijken. Herkenbaar? Toch hoeft een tuin in november en december niet kaal en grijs te zijn. Een handvol struiken doet namelijk precies het tegenovergestelde van de rest van de border: ze bloeien, dragen bessen of laten hun bast juist nu pas goed zien. Terwijl de meeste Nederlandse tuinen tussen half oktober en maart in een soort winterslaap gaan, zijn er planten die dat moment juist als hun grote optreden zien. Heb je je tuin al winterklaar gemaakt? Dan is dit het moment om ook een plek te reserveren voor deze winterhelden.
Waarom oktober de beste plantmaand is
De meeste mensen planten in het voorjaar, maar tuincentra en kwekers weten beter. In oktober is de bodem nog warm van de zomer, terwijl de lucht al afkoelt. Een struik die nu de grond in gaat, kan rustig wortelen voordat de vorst invalt. Tegen het voorjaar staat hij er al stevig bij, in plaats van dat hij nog moet bijbenen. Een bijkomend voordeel: tuincentra ruimen nu hun wintervoorraad op, dus je betaalt vaak minder dan in april voor dezelfde struik.
Graaf het plantgat ongeveer twee keer zo breed als de kluit en niet dieper dan de pot waarin de struik stond. Werk wat compost door de uitgegraven grond, zet de struik op zijn plek en druk de aarde goed aan zodat er geen luchtzakken overblijven. Geef hem direct na het planten flink water, ook als het al kouder wordt. De wortels hebben dat vocht nodig om zich in de nieuwe grond te vestigen, terwijl de struik zelf boven de grond rustig de winter induikt.
Deze struiken bloeien juist als alles slaapt
Terwijl de rozen al maanden zijn uitgebloeid, begint hamamelis (toverhazelaar) precies nu aan zijn seizoen. Tussen december en februari zet hij spinnenpootachtige, geurige bloemen op kale takken, in geel, oranje of rood. De plant komt oorspronkelijk uit Oost-Azië en Noord-Amerika en staat al eeuwen bekend als wintersierheester, zo blijkt ook uit het achtergrondverhaal op Wikipedia. Nog een winterbloeier: viburnum bodnantense, de winterse sneeuwbal, die vanaf november roze en zoetgeurende bloemtrossen laat zien, soms tot in maart. Beide struiken doen het prima in gewone tuinaarde en vragen weinig onderhoud, al bloeit hamamelis het rijkelijkst op een plek met minstens een paar uur zon per dag.
Zet deze struiken niet helemaal achterin de tuin, want dan mis je ze zodra het buiten te koud is om er lang bij stil te staan. Een plek dichtbij het terras of recht in het zicht vanuit de keuken werkt beter: je ziet de bloemen dan vanzelf, ook als je alleen even koffie staat te zetten. De geur van hamamelis draagt op een vochtige winterdag opvallend ver, dus een plekje bij het pad naar de voordeur is ook een goede keuze.
Bessen die kleur geven en vogels te eten
Andere struiken bloeien niet meer, maar zetten juist nu hun bessen. Vuurdoorn (pyracantha) hangt vol oranjerode trossen, skimmia draagt knalrode bolletjes tot in het voorjaar, en hulst (ilex) combineert glanzend donkergroen blad met rode bessen, het klassieke kerstplaatje. Voor vogels zijn deze struiken geen decoratie maar een overlevingsstrategie: de insecten zijn verdwenen en het is nog maanden wachten op de eerste voorjaarsoogst. Vogelbescherming Nederland adviseert daarom bessoortige struiken te planten die op verschillende momenten rijpen, zodat er de hele winter iets te eten blijft. Wil je nog meer doen voor de dieren in je tuin? Lees ook hoe je bijen, vlinders en vogels naar je tuin lokt.
Let bij hulst wel op iets dat weinig mensen weten: de struik is tweehuizig. Alleen vrouwelijke planten zetten bessen, en dat gebeurt enkel als er ook een mannelijke hulst in de buurt staat om te bestuiven. Twijfel je over wat er bij jou in de tuin of buurt al staat, kies dan voor een zelfbestuivende variëteit zoals 'J.C. van Tol', die ook zonder partner volop bessen draagt.
Schors en structuur als er niets groeit
Niet elke struik hoeft te bloeien of bessen te dragen om indruk te maken. Sierkornoelje (cornus) laat in de winter zijn ware kleuren zien: de kale takken van soorten als 'Midwinter Fire' lopen van geel bij de grond naar oranje en vuurrood aan de top. Zet er een paar bij elkaar en je hebt een vlek kleur die juist op een grijze dag opvalt. Ook siergrassen die hun pluimen laten staan, vangen rijp en lage winterzon mooi op, terwijl een berk met zijn witte stam zelfs in de schemering nog oplicht.
Snoei cornus trouwens niet te vroeg. De felste kleur zit juist in het jongste hout, dus pas in het late voorjaar terugsnoeien levert de volgende winter de meeste nieuwe, kleurrijke scheuten op. Plant een paar struiken dicht bij elkaar in plaats van los in de border, dan ontstaat er een aaneengesloten vlek kleur in plaats van een enkel takje dat snel verdwaalt tussen de kale buren.
Dit is het moment om de spade erin te zetten
Je hebt nog een paar weken voordat de grond echt te koud wordt om te planten. Kies een paar struiken uit het lijstje hierboven, zet ze op een plek waar je ze vanuit de woonkamer kunt zien, en geef ze de eerste winter extra water zodra het een paar weken droog blijft. Tegen de tijd dat je buren nog naar een kale border staren, heeft jouw tuin juist in de donkerste maanden iets te vertellen. En wil je die avonden ook nog gezellig maken? Combineer je nieuwe aanplant met een vuurkorf of terrasheater en je zit tot diep in het najaar nog buiten.